Mùa cá lòng tong

Cá lòng tong là một món ăn quen thuộc và ưa thích của người Chăm ở Ninh Thuận và Bình Thuận. Khi những hạt mưa đầu mùa tắm mát cây cối, ruộng đồng là lúc các loại cá từ trên thượng nguồn tràn về. Cá lòng tong chỉ xuất hiện nhiều vào mùa mưa và có lác đác rải rác khắp các mùa. Tuy nhiên, mùa mưa và mùa gặt là cá lòng tong cũng như nhiều loại cá có rất nhiều và rất béo ngậy. Đây là lúc người dân quê tôi đua nhau đưa ngư cụ ra đón đầu từng luồng cá lòng tong đang độ trưởng thành. Lứa cá ấy nếu chưa bị bắt, chúng sẽ lần theo dòng chảy lên thượng nguồn để rồi sau đó tìm đến các bãi đẻ.

Mùa cá lòng tong sản sinh là tháng tư, tháng năm – thường là lúc mùa mưa bắt đầu và cũng là năm mới của người Chăm. Cá trưởng thành thì vào các lưu vực của sông có nước chảy yếu để đẻ trứng. Cá con nở ra sẽ lần theo mực nước sông – kênh mương rồi lên đồng kiếm ăn và cứ thế mà chúng quay vòng theo mùa.

Người Chăm thường sử dụng cá lòng tong để kho nghệ chua cay. Đây là món làm nức lòng của những người con Chăm dù đi bất cứ phương trời nào cũng thèm nhớ món ăn này. Nếu cá lòng tong nhiều, người Chăm thường dùng để đăm mắm lòng tong hay còn gọi là mắm đồng để trữ ăn trong những mùa giáp hạt.

Về món mắm đồng, người Chăm thường bóp nặn cho kỳ hết mấy chất bẩn trong bụng cá, sau đó rửa sạch. Cá được trộn với muối, thêm nắm gạo rang  hay bắp rang giã nhỏ thành bột và trộn lẫn với nhau. Sau đó tất cả được cho vào chum để ủ. Phía trên phủ kín bằng miếng lá, xong mới đậy nắp lại. Tùy vào tỷ lệ mặn nhạt của mắm lòng tong trong từng vùng khác nhau mà người Chăm định mức ngày dùng. Có thể từ 10 đến 15 ngày, không hơn. Khác với cách chế biến mắm nêm, làm được chum mắm cá lòng tong ngon, còn khó hơn nhiều, vì đó là sự kết hợp giữa mặn (muối) và ngọt (cá). Do đó không ít gia đình khi có cá, đã phải nhờ đến người có tay nghề cao trong làng giúp đỡ.

Khi đã thành mắm, chế biến ra món ăn thì dễ. Me, hành, ớt, đường được giã nhuyễn đem trộn với mắm. Ăn kèm với mắm cá lòng tong thường là dưa leo, cà tím, khế chua thái nhỏ, bánh tráng nướng.