Là vùng đất có bề dày văn hóa và lịch sử lâu đời, Ninh Thuận nổi tiếng với các di sản văn hóa thu hút khách du lịch như: Tháp Po Klong Garai, Tháp Hòa Lai, Tháp Po Rome và văn hóa làng Chăm. Xin điểm lại một số điểm đến về văn hóa và lịch sử ở Ninh Thuận
Di tích tháp Po Klaong Garai
Tháp Poklaong Garai nằm trên đường Bác Ái, thành phố Phan Rang là một quần thể bao gồm tháp chính, tháp cổng, tháp phụ và tường gạch. Tháp được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XIII trong vương triều vua Simhavarman III (Chế Mân) thờ vua Po Klaong Garai (1151 – 1205).
Nét đặc trưng của Po Klaong Garai là tháp còn nguyên vẹn và là cụm tháp đẹp nhất trong những tháp Chăm còn tồn tại đến nay. Đây là nơi hành hương của đồng bào Chăm vào dịp lễ hội Katê tháng 10 hàng năm.
Cách quốc lộ 27 khoảng 300 m, tháp Po Klaong Garai nằm ở vị trí rất thuận tiện cho khách du lịch đến tham quan và trở thành địa điểm tham quan được biết đến nhiều nhất hiện nay của du lịch Ninh Thuận.
Tháp Po Rome
Tháp Po Rome là một ngôi tháp của Champa, tháp tọa lạc tại làng Hậu Sanh, xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận. Tháp Po Rome được xây dựng vào khoảng thế kỷ XVII, so với các ngôi tháp ở bản địa thì Tháp Po Rome xây dựng muộn hơn. Tháp Po Rome được xây dựng để thờ vua Po Rome. Để tỏ sự thành kính dân tộc Champa đã tôn Vua Po Rome như một vị thần. Tháp Po Rome có kiến trúc vô cùng độc đáo. Bạn sẽ nhìn thấy trên mặt tường của thân tháp, kiến trúc còn lại là hai cột ốp giả ở các góc tường và các cửa giả ở giữa các mặt tường. Cột ốp có ba phần. Phần chân là một đế phẳng không có các hoa văn trang trí, thân cột thì hình chữ nhật đứng. Tại các góc của đỉnh cột ốp có trang trí hình các ngọn lửa trên những phiến đá. Các cửa giả trên mặt tường có ba thân để trơn trong đó có trán ở cửa phía trên hình mũi giáo ba lớp và khung cửa gồm có ba lớp cột ốp bên dưới. Phần trán cửa được khoét rỗng để đặt tượng người ngồi vào bên trong.
Hai tầng bên trên của Tháp Po Rome có bố cục và hình dáng của phần thân. Tầng thứ ba của tháp cũng tương tự như hai tầng dưới, chỉ có điểm khác là không có các ụ nhọn ở các góc. Đỉnh nóc được trang trí bằng một tảng đá lớn hình tháp cong với bốn mặt được các họa tiết khắc vạch làm hoa văn.
Tháp Po Rome có phần nội thất hẹp và kéo dài theo hướng đông tây. Ở khoảng giữa tháp và gần vách phía tây là tượng đá vua Po Rome, đặt dưới một cái tán bằng gỗ cao 1,2 m. Nội thất được mở rộng ra một đoạn hành lang nhỏ ở phía tiền sảnh và có trần được lát bằng gỗ. Nét đẹp chung của Tháp Po Rome là sự bền vững, trông Tháp Po Rome sừng sững tọa lạc vững chắc giữa hai ngọn núi mặc dù kiến trúc Tháp Po Rome không tinh tế, tỉ mẫn như các tháp cổ khác.
Tháp Hòa Lai
Cụm tháp Hòa Lai nằm sát quốc lộ 1A, cách Phan Rang – Tháp Chàm 15 km về phía Bắc. Đây là cụm tháp được xây dựng từ thế kỷ thứ IX, nguyên khởi có 3 tháp: Tháp Bắc, Tháp Giữa và Tháp Nam, một bờ thành và lò gạch. Tháp Giữa xây dở dang nên hiện nay chỉ còn nền tháp.
Cụm tháp Hòa Lai là một quần thể rất có giá trị về kiến trúc và điêu khắc của người Chăm, cũng do đó Hòa Lai được đặt tên mở đầu một phong cách kiến trúc Chăm: phong cách Hòa Lai.
Tháp Bắc cao, được xây bằng gạch, mặt tường gạch chạm khắc hoa văn mặt chim, thú huyền thoại, lá hoa… rất tinh xảo. Ở hướng Đông tháp có một cửa vào, 3 hướng còn lại chỉ là cửa giả. Vào trong tháp xây dựng gạch nhỏ dần lên, có các ô hình tam giác để gắn đèn khi cúng tế. Tháp Nam cao hơn, cũng được xây bằng gạch, mặt tường gạch chạm khắc hoa văn nhưng ở dạng đang phác thảo.
Năm 1986, trong khi khảo sát, Bảo tàng tỉnh đã phát hiện một linga bằng đá (sa thạch) ở khu vực Tháp. Tháp Hòa Lai là một tháp rất đẹp, đã làm say lòng bao du khách trên đường thiên lý Bắc Nam khi ngang qua đây. Tháp Hòa Lai có giá trị về lịch sử, nghệ thuật kiến trúc và Bộ Văn hóa – Thông tin cấp bằng công nhận Di tích Lịch sử Quốc gia năm 1997.
Làng gốm Bàu Trúc
Làng nghề gốm Bàu Trúc thuộc khu phố 7, thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước nằm cạnh Quốc lộ 1A, cách thành phố Phan Rang 10 km về phía Nam. Đây được xem là làng gốm lâu đời nhất Đông Nam Á và được đưa vào danh mục 12 di sản văn hóa phi vật thể của quốc gia. Làng gốm Bàu Trúc luôn thu hút sự khám phá của du khách mỗi khi đến du lịch Ninh Thuận.
Làng dệt Mỹ Nghiệp
Nếu như du khách đã từng biết đến và ấn tượng với Làng dệt thổ cẩm Chăm Bình Thuận, thì khi đến Làng dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp Ninh Thậun, du khách còn ấn tượng hơn nhiều. Được hình thành từ thế kỷ thứ XVII, làng dệt Mỹ Nghiệp qua thời gian vẫn giữ được quy trình dệt với đầy đủ các yếu tố truyền thống từ cách xử lý bông thành sợi đến nhuộm màu và dệt. Thổ cẩm Mỹ Nghiệp đặc sắc dù qua thời gian có nhiều sáng tạo về phối màu, thiết kế hoa văn nhưng vẫn giữ những nét tinh túy nhất trong nghệ thuật của sản phẩm thổ cẩm xưa. Sản phẩm thổ cẩm mà du khách tìm thấy nơi làng dệt Mỹ Nghiệp khá phong phú gồm túi xách, áo gi lê, vải tấm, cà vạt,…với nhiều loại hoa văn không hề trùng lắp trong từng mẫu mã. Ngày nay, tại làng dệt Mỹ Nghiệp có rất nhiều cơ sở dệt quy mô, không chỉ cung cấp sản phẩm thổ cẩm cho thị trường trong nước mà còn xuất khẩu đến các thị trường Nhật Bản, Đức, Pháp,…Các cơ sở này đều khá nổi tiếng và có doanh thu mỗi năm lên đến vài tỷ đồng. Từ con số này đã cho thấy, Làng dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp Ninh Thuận không chỉ duy trì được giá trị truyền thống của mình, quảng bá được những giá trị ấy không chỉ thị trường trong nước mà còn ở nước ngoài qua những sản phẩm thông dụng nhưng rất đặc trưng về nghệ thuật lẫn văn hóa, mà còn phát triển kinh tế vững vàng từ ngành dệt truyền thống này.
Làng Mỹ Nghiệp cũng chính là nơi Nhà Sen Caraih tọa lạc.
Những lễ hội truyền thống đặc sắc ở Ninh Thuận
– Lễ hội Rija Nagar: Đây là lễ hội đầu năm của người Chăm không phân biệt tôn giáo, mọi làng đều tổ chức và hành lễ. Độc đáo của lễ hội này chính là những điệu múa nhập đồng của vũ sư Ka-ing, du khách có thể chứng kiến cảnh ông Ka-ing nhập đồng với điệu múa đạp lửa thật mà không có cảm giác nóng hay dùng roi mây quất vào người xung quanh. Lễ hội tổ chức vào tháng Giêng Chăm lịch ứng với tháng 4-5 dương lịch.
– Lễ hội Ramawan: Là lễ hội truyền thống của người Chăm Bani, những cuộc hành hương đến tảo mộ với đủ sắc màu rực rỡ độc đáo. Được tổ chức vào tháng 9 Chăm lịch ở các làng Chăm Bani ứng với cuối tháng 6 hoặc đầu tháng 7 dương lịch.
– Lễ hội Kate: Diễn ra vào tháng 7 Chăm lịch (tháng 10 dương lịch), được xem là lễ hội lớn và quan trọng của người Chăm Ba-la-môn, lễ hội diễn ra trước tiên ở đền tháp sau đó đến các làng Chăm. Không khí lễ hội với nhiều sắc thái đặc trưng gắn với đền tháp, chức sắc Chăm và những cô gái Chăm duyên dáng bên tháp cổ.
Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa Chăm Ninh Thuận
Trung tâm Văn hóa Chàm được thành lập năm 1968, đến ngày 19/01/1993 được tái lập thành Trung tâm nghiên cứu Văn hóa Chăm tỉnh Ninh Thuận. Đây là cơ quan đơn nhất chuyên làm nhiệm vụ nghiên cứu khoa học về văn hóa Chăm trên cả nước.
Từ ngày thành lập đến nay, Trung tâm đã tiến hành khảo sát, nghiên cứu nhiều chuyên đề về văn hóa Chăm và văn hóa các dân tộc khác có liên quan với người Chăm do tiếp biến, giao lưu văn hóa trong quá trình lịch sử; tiến hành sưu tầm, phục chế trên 1.300 hiện vật. Trong đó có nhiều hiện vật gốc đưa vào trưng bày giới thiệu tại chỗ, bao gồm: công cụ lao động sản xuất, dụng cụ sinh hoạt, sản phẩm và vật dụng nghề thủ công truyền thống, trang phục, trang sức, phương tiện vận chuyển, tranh, tượng, nhạc cụ, thư tịch cổ và các cổ vật khác. Ngoài ra, Trung tâm cũng tổ chức và phối hợp tổ chức trưng bày, triển lãm chuyên đề, lưu động nhiều cuộc phục vụ những ngày lễ, kỷ niệm, ngày hội văn hóa Chăm, văn hóa các dân tộc ở trong và ngoài tỉnh do Trung ương, địa phương tổ chức. Đơn vị đã được các nhà sưu tầm ưu ái hiến tặng hiện vật về văn hóa Chăm quý giá.
Hàng năm, ngoài thực hiện chức năng nghiên cứu Trung tâm còn mở cửa phục vụ khách tham quan, nghiên cứu trong và ngoài nước đến học tập, tìm hiểu, tra cứu tư liệu để viết chuyên đề, luận văn hàng ngàn lượt; tổ chức truyền dạy nhạc cụ dân tộc Chăm, tổ chức Hội thi diễn tấu nhạc cụ và hát dân ca Chăm – Raglai toàn tỉnh; phối hợp tổ chức trưng bày chuyên đề giới thiệu về văn hóa Chăm cùng với các dân tộc khác. Thông qua các hiện vật được trưng bày rất phong phú và đa dạng với sự hướng dẫn đầy tâm huyết của người thuyết minh, du khách và người dân địa phương có thể hiểu thêm về đời sống văn hóa, tín ngưỡng và sinh hoạt thường ngày của người Chăm nhiều thế kỷ qua, còn các nhà nghiên cứu sẽ gặt hái được những thông tin bổ ích về văn hóa Chăm qua các giai đoạn lịch sử.
Bảo tàng Ninh Thuận
Sau 1 năm chia tách tỉnh Thuận Hải thành tỉnh Bình Thuận và Ninh Thuận vào năm 1992; ngày 26 tháng 4 năm 1993, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận có Quyết định số 350/QĐ-UB về việc thành lập Nhà Bảo tàng tỉnh Ninh Thuận trên cơ sở Phòng Bảo tồn Bảo tàng thuộc Sở Văn hóa Thông tin – Thể thao, chịu trách nhiệm quản lý toàn bộ công tác bảo tồn bảo tàng trên địa bàn tỉnh.
Công tác nghiên cứu – sưu tầm, bảo quản từ chỗ chỉ có 309 hiện vật ban đầu trong kho (năm 1992), đến nay đã nâng lên 38.884 hiện vật, với nhiều hiện vật quý, bao gồm nhiều chất liệu, có giá trị điển hình về lịch sử, văn hóa; nhiều đề tài nghiên cứu về các nghề truyền thống, phong tục của dân tộc ít người trên địa bàn tỉnh đã được thực hiện như, nghề Dệt chiếu ở An Thạnh/Ninh Phước, Nghề đan võng ở Khánh Nhơn/Ninh hải và các Lễ Bỏ mả, Lễ ăn đầu lúa mới của người Raglai, Lễ cưới của người Chăm… Ngày đầu thành lập chỉ có 03 khu vực di tích Tháp Chăm là: Hòa Lai, Poklongirai, Porome và Di tích Bẫy đá Pi Năng Tắc đã được cấp bằng công nhận di tích cấp quốc gia, đến nay đã có 14 di tích được xếp hạng là di tích quốc gia và 28 di tích được xếp hạng di tích cấp tỉnh; các di tích đã xếp hạng đều được quan tâm thực hiện tốt chức năng bảo tồn và phát huy giá trị của di tích.
Bảo tàng tỉnh là một thiết chế văn hóa tiêu biểu, là một trong những công trình khang trang của tỉnh, chỉ sau gần 03 năm đưa vào sử dụng Bảo tàng tỉnh đã tiến hành tổ chức 07 triển lãm chuyên đề thu hút hơn 36.863 lượt khách đến tham quan.
CHƯƠNG TRÌNH NGHỆ THUẬT DÂN GIAN CHĂM
Để thưởng thức chương trình nghệ thuật dân gian Chăm không vào mùa lễ hội, bạn có thể đến Khu Du lịch Văn hóa Sinh thái Sen Caraih Mỹ Nghiệp để tận mắt xem những điệu múa uyển chuyển, điệu trống ginang và kèn saranai rộn rã của các nghệ nhân Chăm. Tuy nhiên, chương trình này chỉ phục vụ cho khách đoàn và phải được đặt trước.
Khu Du Lịch Văn hóa và Sinh thái Sen Caraih 